مرتضى راوندى
504
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
1 . دوره اول از : 1314 ه . ق تا 1324 يك دورهء دهساله از قتل ناصر الدين شاه تا اعلام مشروطيت . 2 . دورهء دوم از 1324 تا 1340 هجرى قمرى يك دوره پانزده ساله از اعلام مشروطيت تا واقعه كودتاى اوت 1339 . 3 . دوره سوم از 1340 تا 1360 ه . ق يك دورهء 20 ساله از به دو پيدايش حكومت پهلوى تا سقوط سلطنت او . 4 . دورهء چهارم از 1360 ه . ق تاكنون . در هريك از اين ادوار به اقتضاى اوضاع و احوال سياسى و اجتماعى يك نوع اشعار خاصى به ظهور رسيده است كه از آثار ادوار ديگر كاملا ممتاز و دگرگونه مىباشد . دورهء اول كه مصادف با سلطنت مظفّر الدين شاه است ، مقارن با زمانى است كه تازه افكار جديد سياسى و احساسات وطنى و ملى در كشور نشو و نما كرده است . در اين زمان است كه جرايد و روزنامههاى جديد تأسيس و متداول گرديد و مدارس و دبستانها در هر گوشه افتتاح شد و رفتوآمد به اسلامبول و پترزبورگ و كشورهاى اروپايى معمول گرديد . جنگ روس و ژاپن و فتح ژاپونيها ، غرور ملى شرقيان را تحريك كرد ، راهآهن و تلگراف و تلفن و حتى اتومبيل و بسيارى ديگر از صنايع جديد در ايران شناخته شد و حس اعجاب و شگفتى نسبت به علم و صنعت اروپا را در خاطرههاى پديد آورد . در اين دوران به تدريج خلق ايران از رژيم استبدادى و حكومت فردى به ستوه آمدند و با مقايسه اوضاع ميهن خود با كشورهايى كه با حكومت ملّى و با اصول قانونى اداره مىشوند ، درصدد تغيير اوضاع برآمدند . از طرف ديگر انتشار جرايد فارسى هفتگى و ماهانه در تهران ، تبريز ، اصفهان ، مشهد و ديگر شهرها و طبع و توزيع تعدادى روزنامه در خارج ايران مانند : اسلامبول ، مصر و هندوستان به نام تربيت ، اطلاع ، ايران ، فرهنگ ، ادب و حبل المتين و پرورش و ثريا و غيره ، وسيلهء خوبى براى انتشار قصايد و منظومههايى در تجليل حس وطندوستى و توجه به منافع ملت بود . دوره دوم يعنى « پانزده سال مشروطيت » زمانى است كه رژيم استبدادى مطلق تا حدى منسوخ و سازمانهاى ادارى در خط دگرگونى و تغيير افتاد . در اين دوره ، جنگ جهانگير اول روى داد و تأثيرى عميق در فكر عالميان و از آن جمله اهل اين مملكت ايجاد كرد ، شاه جوان احمد شاه قاجار كه در انديشهء حلّ مشكلات كشور نبود ، غالبا راه سفر فرنگ پيش مىگرفت و ادارهء كشور عملا در دست نايب السلطنهها و گردنكشان و رؤساى ايلات و عشاير بود و در مركز نيز اختلاف بين احزاب و دستجات سياسى مانند